KOLEKCIJA IREALISTIČKIH CRTEŽA: „FONDACIJA MIHAJLOVIĆ FENIKS“

Crtež je, u to nema nikakve sumnje, najistinitiji od svih likovnih medija, najmanje manipulativan od svih domena likovne umetnosti, najbliži živom kucanju ljudskog srca, sistoli i dijastoli ljudskog bića. Crtež je kosmogonijska tajna, zlatni presek u kome su sabrana, valorizovana i reintegrisana sva vizuelna, duševna i nervna saznanja i potencijali jednog crtača. Sam čin crtanja (u izvornom značenju reči poietès – tvorenje, znači crtanje) krije u sebi nešto od tajanstvenih obreda čaranja, gonetanja, uplitanja arhetipskih niti. Olovka, to je magična, seizmička igla koja po belini papira ostavlja poosobljeni vibrato, krivulju dubinskih potresa bića, sinusoide bola i ushićenja. Linija svojom kosmičkom nadnacionalnošću oivičava opseg crtačevog bića. Ona je lako predivo koje strmoglavo i teško misli. Za crtača, linija je jedini zakon spoznaje. Ona je spiritualna koliko i ljudski dodir.

Od marginalnih beležaka do kompleksnih kompozicija, fantastično se na crtežu očituje kao trajna potreba da se granice iskustva prošire snagom imaginacije. Irealistički crtež ne prikazuje samo prizor kao drugačije uobličenu realnost, već predočava njegovu skrivenu, tajnu prirodu. Na irealističkom crtežu forme postaju asocijativne metafore i mitološki, magijski i sakralni simboli, a belina papira čini da delotvorna snaga formi još dublje odjekne. Na njima se snažno oseća žar jedne posebne vere koja će se rascvetati na radovima iz kolekcije „Fondacije Mihajlović Feniks“.

Iniciran u našoj kulturi sa zlatnim dobom „Mediale“, irealistički crtež nastaje na onoj tački gde se vidljivo i nevidljivo dodiruju, na granici između predela koje poznajemo i onih koji postoje samo u našoj slutnji. Irealistički crtež stoji nasuprot digitalne apokalipse, virtuelnih svetova i savremene vizuelne kulture. On nam nudi metode spoznaje, ispitivanje onoga što izmiče racionalnom poretku. Linija u irealističkom crtežu oblikuje put kojim se kreću senke neispričanih priča, mitskih bića i zaboravljenih sećanja. Sve ono što razum odbacuje kao nemoguće, umetnost prihvata kao legitimni deo stvarnosti.

Fantastika u savremenom crtežu, dakle, može se razumeti kao otpor dominaciji empirijskog i tehnološki posredovanog pogleda na presni životni realitet. U vremenu kada je sve podložno racionalizaciji i digitalnoj reprodukciji, fantastični crtež reafirmiše značaj subjektivnog iskustva, sna, mita, vizuelnih prauspomena i introspektivnih sugestija jer podseća da ljudska svest nije ograničena na ono što je merljivo i dokazivo, već da obuhvata čitav spektar unutrašnjih stvarnosti svakog pojedinačnog crtača. Za razliku od iluzionističke završenosti slike, irealistički crtež zadržava trag procesa mišljenja i nastajanja forme. Otuda fantastični motivi koji se rađaju pred crtačem, a samim tim i pred posmatračem, deluju kao projekcija unutrašnjih vizija koje u materijalnom svetu još nisu potpuno stabilizovane. Kroz fantastične forme, hibridna bića, nemoguće arhitekture i transformisane prostore, crtač postaje posrednik između vidljivog i nevidljivog sveta.

Granice između zbilje i privida više nije moguće jasno povući. Otuda se fantastika u savremenom crtežu ne javlja kao beg iz stvarnosti, nego kao njeno produbljivanje. Ljudsko telo na crtežima iz ove jedinstvene zbirke zadobija neočekivane metamorfoze, prostor gubi zakonitosti perspektive, a predmeti ulaze u odnose koji prkose svakoj logici. Kod pojedinih crtača, kao što je, recimo, legendarni Ernst Fuks, analitička preciznost spaja se i izmiruje sa velikom vizionarskom slobodom.

Irealistički crtež nastaje u prostoru gde se perceptivno iskustvo susreće sa imaginacijom, gde racionalni poredak sveta ustupa mesto psihičkim sadržajima koji izmiču svakodnevnoj logici. Takav crtež, dakle, ne predočava ono što vidi, već ono što svest naslućuje, a nesvesno oblikuje. Irealistički crtež nije samo estetska kategorija, već način istraživanja granica ljudske imaginacije i percepcije. On otvara prostor u kojem crtež postaje sredstvo samoosvetljavanja i samospoznavanja, mesto susreta psihološke dubine i duhovne transcendencije.

Svet se na crtežima iz kolekcije „Fondacije Mihajlović Feniks“ razotkriva kao jedna fantastična predstava. Kroz igru znakova, simbola i slobodnih asocijacija irealistički crtež postaje mesto susretanja racionalnog i intuitivnog, konkretnog i snovitog. Ovi crteži pripadaju jednom poretku u kome stvarno i čudesno nisu suprotstavljeni, već predstavljaju nerazdvojna pohođenja. Monografija „Svet fantastike na papiru“ pokazuje u kojoj meri irealistički crtež obuhvata domen mitološkog, religijskog, književnog, natprirodnog, ezoteričnog, metafizičkog.

Kolekcija crteža „Fondacije Mihajlović Feniks“ otkriva neobičnu mnogostranost i raznovrsnost srpskog i evropskog irealističkog crteža. U njoj iščitavamo preobilje ideja iznesenih kroz kroki-je tanke, osetljive linije, kroz pitke figurativne asocijacije i lake crtačke opservacije nastale u jednom dahu, sve do niza izvanrednih crteža, grafika i akvarela koji se mogu tretirati kao samostalna umetnička dela, kompleksna sa stanovišta ikonografskog aspekta, erotske imaginacije i likovnog kvaliteta. Na izložbu i monografiju „Svet fantastike na papiru“, praćenu izvanrednim esejističkim razobličavanjima Đorđa Kadijevića, Dejana Đorića, Ane Samardžić i Olivera Tomića, koji zasecaju u samo srce irealističkog crteža, zato valja gledati kao na važno mesto umetničke slobode. Otuda ova čudesna knjiga, ova mitotvoračka, fantastična crtačka riznica sa čitavim nizom crteža antologijske vrednosti, vraća izgubljeno dostojanstvo umetnosti irealističkog crteža i predstavlja dragoceno skladište u Šejkinom smislu te reči. Ovaj svet je mnogo tajanstveniji nego što se to nama čini – eto to žele da nam poruče irealistički crteži iz kolekcije „Fondacije Mihajlović Feniks“.